Urlopy rodzicielskie i opieka nad dziećmi ograniczają nierówności na rynku pracy

Przepisy ułatwiające łączenie obowiązków rodzicielskich z pracą zawodową przyczyniają się do zmniejszania różnic między kobietami i mężczyznami na rynku pracy. Ich znaczenie jest szczególnie widoczne w przypadku nierówności pojawiających się po narodzinach dziecka, kiedy na kobiety częściej niż na mężczyzn spada większa część obowiązków opiekuńczych. Badanie obejmujące 27 państw OECD z lat 1986–2019 pokazuje, że urlopy rodzicielskie, możliwość pracy w niepełnym wymiarze oraz publiczne finansowanie opieki nad dziećmi mogą wpływać na poziom zatrudnienia i zarobków kobiet.

Zjawisko pogorszenia sytuacji zawodowej kobiet po pojawieniu się dziecka określa się mianem „kary za rodzicielstwo”. Obejmuje ono m.in. spadek aktywności zawodowej, ograniczenie możliwości rozwoju kariery oraz różnice w wynagrodzeniach w porównaniu z mężczyznami. Wyniki analizy wskazują, że rozwój rozwiązań wspierających rodziców przyczynił się do ograniczenia tych dysproporcji.

W dwunastu krajach objętych szczegółową analizą średnia różnica w poziomie zatrudnienia kobiet i mężczyzn związana z obowiązkami opiekuńczymi zmniejszyła się w latach 1990–2019 o 19,6 p.p. Dla porównania – ogólna luka zatrudnienia między płciami w państwach OECD spadła w tym samym okresie o 17,5 p.p. Z szacunków wynika, że urlopy i świadczenia rodzicielskie oraz możliwość pracy na część etatu odpowiadały za ok. 24–33% zmian w nierównościach dotyczących zatrudnienia i zarobków. W przypadku dysproporcji bezpośrednio związanych z rodzicielstwem ich udział był jeszcze większy i wynosił od 46% do 76%.

Analiza wykazała również, że w Stanach Zjednoczonych, gdzie rozwiązania wspierające rodziców rozwijały się później i miały mniejszy zakres, spadek nierówności na rynku pracy był słabszy.

Dłuższe urlopy rodzicielskie nie zawsze oznaczają mniejsze nierówności

Jak zwraca uwagę Agnieszka Wincewicz-Price, kierownik Zespołu Ekonomii Behawioralnej Polskiego Instytutu Ekonomicznego, wpływ długości urlopów rodzicielskich na sytuację zawodową kobiet zależy od ich wykształcenia oraz warunków zatrudnienia. – Dłuższe urlopy rodzicielskie zmniejszają nierówności wynagrodzeń, zarobków i zatrudnienia, a także koszty macierzyństwa. Efekt ten jest bardziej wyraźny w grupie kobiet o niższym poziomie wykształcenia i ulega odwróceniu, gdy urlop jest nadmiernie wydłużany. Wśród kobiet o wyższym poziomie wykształcenia dłuższe urlopy wiążą się z luką wynagrodzeń. W obu kategoriach wydłużanie urlopów sprzyja zatrudnieniu kobiet na niepełny etat. Autorzy badania tłumaczą to pozytywnym wpływem urlopów na przywiązanie do pracodawców, które przeważa nad negatywnymi konsekwencjami urlopów, czyli zmniejszania skłonności do zatrudnienia – wskazuje ekspertka.

Podobnie niejednoznaczne są konsekwencje upowszechniania zatrudnienia na część etatu. Większa dostępność takiej formy pracy zachęca kobiety do podejmowania lub kontynuowania aktywności zawodowej, co może ograniczać różnice w poziomie zatrudnienia i łącznych zarobkach. Jednocześnie częstsza praca w niepełnym wymiarze może zwiększać dysproporcje w wysokości wynagrodzeń. Ostateczny wpływ tego rozwiązania zależy więc od tego, które z tych zjawisk przeważa.

Finansowanie opieki nad dziećmi ma największe znaczenie

Najbardziej jednoznacznie pozytywne rezultaty w ograniczaniu nierówności między kobietami i mężczyznami przynosi finansowanie przez państwo kosztów opieki nad dziećmi. Agnieszka Wincewicz-Price zwraca uwagę, że wydatki publiczne w tym obszarze przyczyniają się do zwiększenia aktywności zawodowej kobiet, a także ich udziału w zatrudnieniu na pełny etat. – Dodatkowo pomoc w finansowaniu opieki szczególnie zwiększa wynagrodzenia kobiet o wyższym poziomie wykształcenia. Jest to spójne z wynikami innych analiz, które obrazują, że koszty przerw w pracy są wyższe w przypadku kobiet zajmujących lepiej opłacane stanowiska – zaznacza.

Wnioski z badania pokazują, że sama skala przywilejów rodzicielskich nie przesądza o sytuacji kobiet na rynku pracy. Znaczenie ma zarówno konstrukcja systemu wsparcia, jak i dostępność usług opiekuńczych oraz indywidualne uwarunkowania, w tym poziom wykształcenia.

– Polska stanowi w tej analizie ciekawy przypadek, ponieważ łączy względnie hojne świadczenia rodzinne i przywileje na rynku pracy z utrzymującymi się na dość wysokim poziomie dysproporcjami w pozycji zawodowych kobiet i mężczyzn, zwłaszcza w wymiarze tzw. kary za macierzyństwo. Wykazana w badaniu istotna rola państwa we wsparciu kobiet w opiece nad małymi dziećmi pokazuje, że zwiększanie dostępności tej opieki – nie tylko instytucjonalnej, ale też finansowej – może istotnie przyczynić się do ułatwienia kobietom łączenia obowiązków domowych i zawodowych – podsumowuje Agnieszka Wincewicz-Price.

Czytaj także: Opieka nad dziećmi wciąż wpływa na aktywność zawodową kobiet