ZUS kontroluje mniej firm, ale częściej wykrywa nieprawidłowości

Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadza obecnie mniej kontroli płatników składek niż kilka lat temu, jednak odsetek postępowań, w których wykrywane są nieprawidłowości, jest znacznie wyższy. Od stycznia do sierpnia 2026 r. pracownicy ZUS przeprowadzili 20 529 kontroli. Nieprawidłowości stwierdzono w 18 495 przypadkach, co oznacza skuteczność na poziomie 90,1%.

W 15 697 kontrolach wykryte nieprawidłowości miały skutki finansowe. Łączna wartość ustaleń wyniosła 373,3 mln zł. Zdecydowana większość tej kwoty, czyli 360,6 mln zł, dotyczyła nieprawidłowego naliczania składek na ubezpieczenia społeczne. Pozostałe 12,7 mln zł związane było z nieprawidłowościami dotyczącymi naliczania lub rozliczania świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

W woj. śląskim skuteczność kontroli przekroczyła 93%

Woj. śląskie znalazło się wśród regionów, w których ZUS odnotował najwyższą skuteczność kontroli. Od początku roku do końca sierpnia przeprowadzono tutaj 2239 kontroli płatników składek. W 2083 przypadkach stwierdzono nieprawidłowości, co oznacza skuteczność na poziomie 93%.

Łączne skutki finansowe kontroli przeprowadzonych w woj. śląskim przekroczyły 35,3 mln zł. Z tej kwoty 34,3 mln zł stanowiły nieprawidłowości związane z naliczaniem składek na ubezpieczenia społeczne, natomiast ok. 1 mln zł dotyczyło nieprawidłowości przy naliczaniu świadczeń.

Mniej kontroli, ale większa skuteczność

Jeszcze kilka lat temu ZUS przeprowadzał ok. 60 tys. kontroli rocznie. W 2017 r. było ich ponad 60,8 tys., a rok później blisko 59 tys. Obecnie liczba kontroli jest niższa, jednak znacznie częściej kończą się one wykryciem nieprawidłowości. W 2017 r. stwierdzano je w około 65% kontroli, podczas gdy obecnie odsetek ten przekracza 90%.

ZUS wskazuje, że zmiana jest związana z wykorzystaniem analizy danych i modeli ryzyka. Do kontroli typowane są przede wszystkim podmioty, w których prawdopodobieństwo wystąpienia nieprawidłowości jest największe. Zakład wykorzystuje w tym celu dane zgromadzone w swoich systemach oraz informacje z publicznych rejestrów.

Zmienił się również średni wynik finansowy kontroli. W 2017 r. wynosił ok. 6 tys. zł na jedno postępowanie, podczas gdy obecnie przekracza 18 tys. zł. Oznacza to około trzykrotny wzrost średniego efektu finansowego pojedynczej kontroli.

– Dane za 8 miesięcy 2026 r. pokazują, że skuteczna analiza ryzyka pozwala ograniczać liczbę kontroli przy jednoczesnym zwiększaniu ich skuteczności – mówi Szymon Kasprowski, główny inspektor kontroli ZUS. Jak dodaje, działania kontrolne koncentrują się dzięki temu przede wszystkim na podmiotach, w których ryzyko wystąpienia nieprawidłowości jest największe.

Jakie nieprawidłowości wykrywa ZUS?

Kontrole dotyczą m.in. prawidłowości zgłaszania pracowników i innych osób do ubezpieczeń społecznych, obliczania i opłacania składek, ustalania prawa do świadczeń oraz wykonywania pozostałych obowiązków wynikających z przepisów. Wśród wykrywanych nieprawidłowości znajdują się m.in. błędy związane ze zbiegiem tytułów do ubezpieczeń, zaniżaniem podstawy wymiaru składek czy nieprawidłowym rozliczaniem osób wykonujących pracę na rzecz własnego pracodawcy. ZUS analizuje również przypadki wykorzystywania różnych form zatrudnienia w celu ograniczenia obciążeń składkowych.

Szczególnej uwadze podlegają także nowe modele zatrudnienia, w tym praca za pośrednictwem platform internetowych, oraz branże charakteryzujące się dużą rotacją pracowników i szerokim wykorzystaniem umów cywilnoprawnych. W ostatnim czasie częściej wykrywano nieprawidłowości m.in. w transporcie międzynarodowym, działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy oraz usługach ochroniarskich.

Kontrole mają służyć nie tylko ochronie środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale także zabezpieczeniu praw osób ubezpieczonych. Prawidłowo ustalone i opłacone składki mają wpływ na wysokość świadczeń, m.in. w przypadku choroby, niezdolności do pracy czy po zakończeniu aktywności zawodowej.

ZUS podkreśla, że część wykrywanych nieprawidłowości wynika z błędów przy zgłaszaniu do ubezpieczeń lub ustalaniu podstawy wymiaru składek. Mogą to być m.in. opóźnienia w zgłoszeniach, błędy rachunkowe czy nieprawidłowości w dokumentacji. W takich przypadkach korekta dokumentów i uregulowanie należności pozwalają zazwyczaj na usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości.

Czytaj także: Kontrole w przedsiębiorstwach. PIP i fiskus uznawane za najbardziej uciążliwe