Długie godziny spędzane na wykonywaniu obowiązków zawodowych, odbieranie służbowych telefonów po zakończeniu pracy czy realizowanie zadań podczas urlopu nie zawsze świadczą o pracoholizmie. Jak wskazują psycholożki z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, podobne zachowania mogą wynikać zarówno z niezdrowego przymusu jej wykonywania, jak i wysokiego zaangażowania w pracę. O różnicy między tymi postawami decydują przede wszystkim motywacja oraz zdolność do regeneracji i odpoczynku.

Badaczki przeanalizowały mechanizmy odpowiedzialne za rozwój obu zjawisk, a wyniki swoich badań opublikowały na łamach czasopisma „Psychological Reports”. Zwracają uwagę, że choć zewnętrzne przejawy zaangażowania i pracoholizmu bywają podobne, ich psychologiczne podłoże jest zupełnie odmienne.

Jak wyjaśniają autorki, pracoholizm wiąże się z wewnętrznym przymusem wykonywania obowiązków zawodowych i trudnością w oderwaniu się od pracy. Osobom dotkniętym tym zjawiskiem często towarzyszy poczucie winy podczas odpoczynku, napięcie i przekonanie, że ich wartość zależy przede wszystkim od osiągnięć zawodowych. W przypadku zdrowego zaangażowania praca stanowi natomiast źródło satysfakcji, rozwoju i poczucia sensu, a jednocześnie nie utrudnia zachowania równowagi między życiem zawodowym i prywatnym.

Dr hab. Diana Kusik, prof. UJ i współautorka publikacji, zwraca uwagę, że dotychczasowe badania najczęściej koncentrowały się na cechach osobowości lub deklarowanych postawach pracowników. – Znacznie rzadziej analizowano sam mechanizm motywacyjny, czyli to, w jaki sposób powstają cele, jak są podtrzymywane oraz jakie czynniki sprawiają, że człowiek kontynuuje lub kończy dane działanie – wskazuje.

W analizie wskazano cztery główne obszary, które mogą wpływać na rozwój zdrowego zaangażowania lub pracoholizmu. Pierwszy dotyczy indywidualnych predyspozycji, takich jak poziom energii, odporność na monotonię, potrzeba stymulacji oraz umiejętność regulowania emocji. Zdaniem badaczek osoby lepiej radzące sobie z monotonnymi zadaniami częściej rozwijają zdrowe zaangażowanie.

Drugim istotnym elementem są cele, wartości i motywy działania. Pracownicy zaangażowani wykonują swoje obowiązki przede wszystkim dlatego, że są one zgodne z ich przekonaniami, dają możliwość rozwoju i przynoszą satysfakcję. Z kolei u osób przejawiających cechy pracoholizmu dominują motywacje oparte na lęku przed porażką, potrzebie udowadniania własnej wartości i obawie przed negatywną oceną.

Znaczenie mają również kompetencje i procesy poznawcze, obejmujące m.in. poczucie własnej skuteczności, wiarę we własne możliwości i zdolność rozwiązywania problemów. Nie bez wpływu pozostaje też środowisko pracy. Organizacje, które oczekują stałej dyspozycyjności i wielogodzinnej pracy, mogą sprzyjać rozwojowi pracoholizmu. Natomiast miejsca pracy wspierające samodzielność, rozwój kompetencji i możliwość podejmowania decyzji częściej budują autentyczne zaangażowanie pracowników.

Autorki badania podkreślają, że najważniejszym czynnikiem odróżniającym pracoholizm od zdrowego zaangażowania pozostaje motywacja. Osoby zaangażowane wykonują swoje obowiązki dlatego, że dostrzegają ich sens, chcą się rozwijać i czerpią satysfakcję z osiąganych rezultatów. Taki sposób działania sprzyja lepszemu samopoczuciu i efektywności zawodowej. W przypadku pracoholizmu dominują natomiast lęk przed niepowodzeniem, potrzeba ciągłego potwierdzania własnej wartości i przekonanie, że odpoczynek oznacza słabość. Długotrwałe przeciążenie obowiązkami może prowadzić do zmęczenia, problemów z koncentracją i wyczerpania psychicznego, dlatego poświęcanie pracy największej ilości czasu nie musi przekładać się na najlepsze wyniki.

Psycholożki zwracają również uwagę na rolę kadry zarządzającej. Przełożeni, którzy jasno wyznaczają cele, pozostawiają pracownikom odpowiedni zakres samodzielności i sami dbają o zachowanie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, mogą skutecznie wzmacniać zdrowe zaangażowanie. Odwrotny efekt przynosi kultura organizacyjna oparta na ciągłej presji, rywalizacji i oczekiwaniu pełnej dyspozycyjności przez całą dobę, która zwiększa ryzyko rozwoju pracoholizmu.

fot. magnific.com
oprac. /kp/