Nowe wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami. Czy więcej osób podejmie pracę?

Senat we wtorek przyjął ustawę o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami z poprawkami, a za uchwałą głosowało 90 senatorów. Nikt nie był przeciw, jeden senator wstrzymał się od głosu. Teraz regulacja wróci do Sejmu.

Większość zmian miała charakter redakcyjny, choć w komisji pojawiły się także bardziej daleko idące propozycje. Senatorowie PiS chcieli m.in. rozszerzenia kręgu uprawnionych o osoby powyżej 65 lat oraz obniżenia progu punktowego. Łącznie zgłoszono ponad 30 poprawek.

Spór o wiek i punktację

Zastrzeżenia wobec kryteriów wiekowych i punktowych zgłaszało również Biuro Legislacyjne. Jego przedstawiciele wskazywali, że takie rozwiązania mogą budzić wątpliwości konstytucyjne związane z zasadą równości oraz z konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

W Senacie wrócił też temat finansowania systemu, w tym braku waloryzacji stawek asystentów oraz niewystarczających środków dla samorządów i organizacji pozarządowych.

Jak ma działać nowe wsparcie

Ustawę przedstawiła wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej Katarzyna Nowakowska. Jak podkreśliła, na to rozwiązanie środowisko osób z niepełnosprawnościami czekało kilkanaście lat. Zaznaczyła też, że nowe przepisy mają tworzyć systemowe ramy przyznawania i świadczenia asystencji osobistej oraz stanowić kompromis między potrzebami a obecnymi możliwościami państwa.

Nowakowska przypomniała, że po trzech latach przewidziano obowiązkowy przegląd przepisów, zakończony rekomendacjami do zmian ustawowych. To właśnie wtedy – jak dodała – może pojawić się moment na rozmowę o poszerzeniu grupy objętej wsparciem.

Sejm uchwalił ustawę 18 września, rozpatrując trzy projekty: prezydencki, rządowy i poselski. Jako bazę wybrano projekt rządowy przygotowany w biurze ówczesnego pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych Łukasza Krasonia.

Godziny, stawki i harmonogram wejścia w życie

Nowe przepisy mają zacząć obowiązywać w 2028 r., a nie w 2027 r., jak planowano wcześniej. Asystencję będzie organizował powiat, samodzielnie albo poprzez zlecenie zadania np. organizacji pozarządowej.

Uprawnione mają być osoby w wieku od 18 do 65 lat, które uzyskały co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia. Od 2030 r. do systemu mają wejść także młodzi ludzie od 13. roku życia.

Dorosłym przewidziano od 20 do 240 godzin miesięcznie, a dzieciom od 13 lat do ukończenia 18. roku życia – od 20 do 80 godzin miesięcznie. Jednocześnie ustawa zakłada, że w 2028 r. górny miesięczny limit dla dorosłych wyniesie 200 godzin, a w 2029 r. 220 godzin.

Niewykorzystane godziny będzie można przenieść na kolejny miesiąc, ale tylko do 50% miesięcznego wymiaru i nie więcej niż 100 godzin. Godzin niewykorzystanych w danym roku kalendarzowym nie da się już wykorzystać później.

Decyzję o przyznaniu prawa do asystencji ma wydawać zespół administracyjny na podstawie ustaleń dwóch jego członków. Pod uwagę będą brane m.in. formularz samooceny, bezpośredni wywiad z osobą z niepełnosprawnością i wynik oceny poziomu potrzeby wsparcia.

Osoba korzystająca z asystencji będzie mogła wskazać konkretnego asystenta albo poprosić o przedstawienie kandydatów. Realizator usługi, czyli samorząd lub NGO, ma w ciągu 30 dni kalendarzowych przedstawić co najmniej dwóch kandydatów, wcześniej po uzyskaniu ich zgody.

Jeśli ktoś uzyska prawo do asystencji przed ukończeniem 65. roku życia, zachowa je także po osiągnięciu tego wieku – do końca okresu wskazanego w decyzji.

Stawki dla asystentów i skala programu

Asystent ma pomagać w codziennych czynnościach, takich jak poruszanie się, zakupy, wyjście do pracy, szkoły czy lekarza. Po odpowiednim przeszkoleniu będzie mógł także wspierać przy niektórych czynnościach medycznych.

Wynagrodzenie ma wynosić od 49 do 55 zł brutto za godzinę pracy, zależnie od zakresu potrzeb osoby z niepełnosprawnością. Jeden asystent będzie mógł pracować maksymalnie 276 godzin miesięcznie, licząc łączny czas świadczenia usługi na rzecz wszystkich osób. Przysługiwać mu będzie również superwizja.

Usługa ma być realizowana na podstawie kontraktu z asystentem. Według szacunków resortu rodziny skorzysta z niej około 100 tysięcy osób z niepełnosprawnościami.

Obecnie asystencja osobista działa tylko w ramach czasowych programów MRPiPS dla samorządów i organizacji pozarządowych. Jak podkreślono, nie ma jeszcze systemowego uregulowania, które gwarantowałoby dostęp do takiego wsparcia każdej potrzebującej osobie.

Asystencja osobista może pomóc osobom z niepełnosprawnościami w zwiększeniu aktywnego udziału na rynku pracy. Według danych GUS w Polsce żyje ponad 5 mln osób z niepełnosprawnościami, a pracuje jedynie 18,5% z nich. Czytaj więcej: Tylko 18,5% osób z niepełnosprawnościami pracuje