Szara strefa nadal stanowi istotną część polskiej gospodarki, choć według ekspertów jej udział stopniowo maleje. Z danych przedstawionych przez Instytut Prognoz i Analiz Gospodarczych wynika, że obecnie odpowiada ona za ok. 17,7% polskiego PKB, co oznacza wartość przekraczającą 800 mld zł. Szczególnie widoczny problem dotyczy branż objętych wysoką akcyzą, przede wszystkim rynku wyrobów tytoniowych i alkoholowych.

Eksperci wskazują, że poprawa sytuacji gospodarczej i utrzymujący się wzrost gospodarczy przyczyniają się do ograniczania skali nielegalnej działalności. – Szara strefa w Polsce spada. Jest to wynik stosunkowo wysokiego wzrostu gospodarczego w zeszłym roku i w bieżącym, natomiast istnieją sektory gospodarki, w których jej udział rośnie. Przykładem jest sektor nikotynowy. Na rynku papierosów udział szarej strefy w ubiegłym roku zwiększył się prawie dwukrotnie, co wynika z drastycznego wzrostu stawek podatkowych, a konkretnie podatku akcyzowego – tłumaczy Jacek Fundowicz z Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych. Z raportu instytutu „Szara strefa 2026” wynika, że po podwyżkach akcyzy sprzedaż legalnych papierosów spadła o 13%, natomiast wpływy budżetowe zwiększyły się jedynie o ok. 3%, czyli na poziomie zbliżonym do inflacji. Według szacunków luka pomiędzy planowanymi a rzeczywistymi dochodami budżetu wyniosła ok. 6 mld zł, z czego ok. 2,8 mld zł rocznie przypada na straty związane wyłącznie z nielegalnym rynkiem papierosów.

Eksperci zwracają uwagę, że część rynku przejęły grupy zajmujące się przemytem i nielegalną produkcją wyrobów tytoniowych. Coraz większym problemem staje się również sprzedaż e-papierosów przez internet za pośrednictwem zagranicznych platform i magazynów, które nie odprowadzają podatku akcyzowego w Polsce.

W ostatnich latach Polska znacząco podniosła poziom akcyzy na wyroby tytoniowe. W 2025 r. podatek na papierosy wzrósł o 25%, a kolejne podwyżki zaplanowano także na 2026 r. (o 20%) i 2027 r. (o 15%). Jeszcze większe wzrosty objęły tytoń do palenia, wkłady do podgrzewania tytoniu i płyny do e-papierosów. Według ekspertów Polska z kraju o jednej z najniższych stawek akcyzy w Unii Europejskiej stała się państwem, w którym opodatkowanie wyrobów tytoniowych przewyższa poziom obowiązujący w wielu innych krajach wspólnoty.

Podobne zjawiska obserwowane są również na rynku alkoholu. Z danych IPAG wynika, że w 2025 r. w Polsce mogło zostać sprzedanych nawet 23 mln litrów nielegalnego alkoholu etylowego, co mogło oznaczać straty dla budżetu państwa sięgające 1,8 mld zł.

Problem szarej strefy dotyczy także innych obszarów gospodarki, w tym rynku najmu nieruchomości, handlu internetowego oraz sprzedaży leków i suplementów diety. W wielu przypadkach chodzi zarówno o działalność całkowicie nielegalną, jak i o legalne firmy ukrywające część dochodów lub zatrudnienia.

Według danych GUS gospodarka nieobserwowana odpowiadała w 2023 r. za 8,3% PKB wobec 11,9% w 2020 r. Największą część tego zjawiska stanowi działalność ukryta prowadzona przez legalnie działające przedsiębiorstwa – 6,7% PKB, czyli ok. 81% całości. Znacznie mniejszy udział przypada na pracę nierejestrowaną (17%) i działalność całkowicie nielegalną (0,2%). Największy udział gospodarki nieobserwowanej notowany jest w handlu, gastronomii i budownictwie, czyli branżach, w których łatwiej ukrywać część obrotów lub zatrudnienia. Eksperci podkreślają jednak, że skala zjawiska może być niedoszacowana ze względu na ograniczenia dotychczasowych metod badawczych. Na sytuację wpływają m.in. wysokie koszty energii i finansowania, niestabilność prawa podatkowego, rosnące koszty pracy i wzrost akcyzy. W 2026 r. tzw. dzień wyjścia z szarej strefy przypadł na 5 marca – odpowiada to 65 dniom działalności poza oficjalnym obiegiem.

Główny Urząd Statystyczny zapowiada zmianę podejścia do pomiaru szarej strefy. Nowe analizy mają opierać się nie tylko na tradycyjnych badaniach ankietowych, ale również na danych pochodzących z płatności elektronicznych, telefonii komórkowej, internetu i innych źródeł cyfrowych. Według urzędu ma to pozwolić na dokładniejsze określenie rzeczywistej skali działalności pozostającej poza oficjalnym obiegiem gospodarczym.

fot. magnific.com
oprac. /kp/