Nie tylko zabytkowe kamienice. Cieszyn odkrywa mniej oczywiste skarby

To, co najłatwiej przeoczyć, bywa czasem najciekawszym świadectwem historii miasta. W Cieszynie taką perspektywę proponuje Szlak Zabytków Nieoczywistych, projekt skupiony na mniej oczywistych śladach lokalnego dziedzictwa: od elementów małej architektury po przedmioty używane na co dzień, które stopniowo znikają z miejskiego krajobrazu. Jednym z jego ważnych momentów był „Dzień na Szlaku Zabytków Nieoczywistych” zorganizowany 24 października.

Wydarzenie nie ograniczyło się do jednego punktu programu. Złożyły się na nie wystawa, spacer po mieście i rozmowa o tym, jak powinna wyglądać wspólna przestrzeń w przyszłości. Wszystko odbyło się w ramach inicjatywy prowadzonej przez Bogdana Kosaka, który od początku stawia na odkrywanie historii zapisanej nie tylko w budynkach, ale też w drobnych rzeczach i lokalnych zwyczajach.

Od rzemiosła do miejskiego detalu

Pomysł na szlak wyrósł ze spotkań organizowanych w Cieszynie z rzemieślnikami i osobami zajmującymi się mniej znanymi wątkami lokalnej przeszłości. Z tych rozmów wyłoniła się opowieść o dziedzictwie materialnym i niematerialnym, w której mieszczą się dawne tradycje kowalskie, szklarskie i ślusarskie, ale też historia lokalnego handlu, ogrodnictwa oraz oszczędności.

Projekt ma charakter społeczny i pozostaje otwarty dla wszystkich, którzy chcą patrzeć na miasto przez pryzmat przedmiotów, śladów pracy i codziennego otoczenia. Organizatorzy zwracają uwagę, że właśnie w takich elementach często ukryta jest pamięć o dawnym Cieszynie.

Wystawa w oranżerii i spacer po śródmieściu

Tegoroczny „Dzień na Szlaku Zabytków Nieoczywistych” przygotowano wspólnie z Zamkiem Cieszyn, Biblioteką Miejską, Urzędem Miejskim oraz Towarzystwem Przyjaciół Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach. W programie znalazł się wernisaż wystawy „Znikanie. Dizajn w przestrzeni publicznej”, a także spacer z przewodnikiem Maciejem Russkiem i panel dyskusyjny w budynku biblioteki miejskiej.

Ekspozycja pokazuje przykłady małej architektury z drugiej połowy XX w., zwłaszcza z okresu PRL-u. Część obiektów starsi mieszkańcy pamiętają doskonale, młodsi częściej znają je już tylko z fotografii. Wystawa przypomina o rozwiązaniach, które kiedyś współtworzyły przestrzeń publiczną, a dziś znikają albo tracą swoje dawne znaczenie.

Podobne obserwacje towarzyszyły spacerowi przez śródmieście. Uczestnicy przyglądali się detalom, które zwykle nie zwracają uwagi przechodniów, oraz obiektom, których pierwotna funkcja nie zawsze jest już czytelna. Z tych wrażeń wyrosła rozmowa o tym, co warto ocalić i jak odpowiedzialnie kształtować miejskie otoczenie.

Jak decydować o tym, co zostaje

Panel dyskusyjny poświęcono kulturowemu znaczeniu przedmiotów, architektury i regionalnego dziedzictwa. W rozmowie uczestniczyli eksperci, mieszkańcy, burmistrz i wiceburmistrz Cieszyna. Jednym z najważniejszych tematów była odpowiedzialność za przestrzeń miasta oraz szukanie sposobów ochrony tych elementów, które nie zawsze uchodzą za zabytki, choć współtworzą lokalną tożsamość.

Bogdan Kosak podkreśla, że Szlak Zabytków Nieoczywistych nie jest wyłącznie katalogiem zapomnianych obiektów. Ma też pomagać w podejmowaniu decyzji o tym, co zachować, co wymienić, a co usunąć z przestrzeni publicznej. Ważne miejsce zajmują tu zasady oszczędności, wystarczalności i umiaru, przeciwstawiane nadmiernej konsumpcji.

Organizatorzy przypominają również, że troska o dziedzictwo nie musi wynikać jedynie z sentymentu czy estetyki. Może być sposobem na lepsze rozumienie historii miasta, jego przemian i wartości przedmiotów towarzyszących mieszkańcom w codziennym życiu. Zapowiadają też kontynuację projektu i kolejne spotkania.

Wystawę „Znikanie. Dizajn w przestrzeni publicznej” można oglądać w oranżerii Zamku Cieszyn do 7 grudnia 2026 r.

Projekt tworzony wspólnie z mieszkańcami

Szlak Zabytków Nieoczywistych to nieformalny projekt społeczny realizowany w Cieszynie. Jego celem jest ochrona i promowanie lokalnego dziedzictwa materialnego oraz niematerialnego, także tego, które nie figuruje w przewodnikach turystycznych i nie ma statusu zabytku.

W jego tworzenie włączają się mieszkańcy, przedstawiciele miejskich instytucji, organizacji pozarządowych i uczelni, a także nauczyciele, uczniowie oraz prywatni właściciele nieruchomości. Inicjatywa ma rozwijać sposoby myślenia o dziedzictwie z uwzględnieniem potrzeb społeczności i instytucji odpowiedzialnych za jego zachowanie. Przy okazji zwraca uwagę na najbliższe otoczenie jako wspólne dobro i przypomina o wartości odpowiedzialnego gospodarowania zasobami miasta.

Na portalu publikujemy informacje o ciekawych miejscach, szlakach spacerowych, zabytkach i wydarzeniach po obu stronach granicy, które mogą stać się inspiracją na jednodniową wyprawę lub weekendowy wyjazd:

• Nowy szlak turystyczny w Raciborzu. Cztery wzgórza Brzezia do odkrycia
• Śląsk Cieszyński na niepogodę. Muzea i atrakcje pod dachem
• Willa Grossmanna w Ostrawie z nagrodą Narodowego Instytutu Dziedzictwa