Przez trzy lata interdyscyplinarny zespół naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego analizował, jak różne sposoby koszenia trawników wpływają na środowisko, komfort użytkowania i bezpieczeństwo ludzi. Badania realizowano w ramach projektu „Kosić czy nie kosić?”, którego celem było znalezienie równowagi pomiędzy utrzymaniem zieleni miejskiej a ochroną bioróżnorodności. Kampus uczelni, a dokładniej teren Kampus 600-lecia Odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pełnił funkcję „żywego laboratorium”, w którym obserwowano rzeczywiste procesy przyrodnicze w warunkach miejskich.

Na potrzeby eksperymentu wyznaczono 72 poletka badawcze, na których zastosowano zróżnicowane reżimy koszenia – od bardzo intensywnego, sięgającego kilkunastu zabiegów w sezonie, po koszenie wykonywane raz w roku lub nawet rzadziej. W miarę upływu czasu powierzchnie te zaczęły wyraźnie różnić się wyglądem i strukturą ekosystemu, co pozwoliło naukowcom porównywać skutki różnych praktyk w warunkach zbliżonych do rzeczywistości.

Zakres badań był szeroki i obejmował analizę składu roślinności, liczebności owadów, aktywności organizmów glebowych oraz różnorodności mikroorganizmów, w tym bakterii i grzybów. Zespół badał również właściwości fizykochemiczne gleby, warunki termiczne i wilgotnościowe, a także obecność zanieczyszczeń, takich jak metale ciężkie i substancje ropopochodne. Dzięki temu możliwe było kompleksowe spojrzenie na funkcjonowanie trawnika jako elementu miejskiego ekosystemu.

Wyniki badań wskazują, że koszenie częstsze niż raz w miesiącu nie jest korzystne ani z perspektywy przyrodniczej, ani funkcjonalnej. Rekomendowane jest koszenie rzadsze, a tam, gdzie to możliwe, stosowanie tzw. koszenia mozaikowego, które polega na pozostawianiu części powierzchni bez ingerencji. Taki sposób zarządzania zielenią prowadzi do powstawania zróżnicowanych siedlisk, które sprzyjają większej liczbie gatunków i poprawiają odporność ekosystemu. Jednocześnie nadmiernie intensywne koszenie powoduje odsłanianie gleby, jej przesuszenie i przegrzewanie, co obniża jej funkcjonalność. Z drugiej strony całkowite zaniechanie koszenia również nie jest rozwiązaniem optymalnym, ponieważ może sprzyjać rozprzestrzenianiu się gatunków inwazyjnych.

Istotnym wnioskiem z badań jest również to, że nie potwierdzono bezpośredniego związku między częstotliwością koszenia a liczebnością kleszczy. Pasożyty te występowały zarówno na terenach intensywnie koszonych, jak i na tych pozostawianych w większym stopniu naturalnej sukcesji.

Projekt realizowano w modelu tzw. pięciokrotnej helisy, w którym współpracują nauka, administracja publiczna, sektor prywatny, społeczeństwo i przyroda. W tym podejściu środowisko naturalne nie jest jedynie tłem badań, lecz aktywnym uczestnikiem procesu, którego reakcje wyznaczają kierunki dalszych działań i rekomendacji. Projekt rozwijano w ramach inicjatywy Campus Living Lab – Useful Research HUB, która zakłada wykorzystanie przestrzeni kampusu jako miejsca testowania rozwiązań w realnych warunkach.

Równolegle prowadzono badania społeczne w formie zogniskowanych wywiadów grupowych z przedstawicielami administracji, organizacji pozarządowych, mieszkańców i firm zajmujących się utrzymaniem zieleni. Uczestnicy wskazywali zarówno potrzeby, jak i obawy związane z różnymi modelami koszenia, zwracając uwagę m.in. na kwestie estetyki, alergii, obecności kleszczy oraz gatunków inwazyjnych. Spotkania te pozwoliły także na budowanie dialogu pomiędzy różnymi grupami interesariuszy.

Efektem prac badawczych jest także narzędzie edukacyjne w postaci aplikacji internetowej "Kosić czy nie kosić?", która udostępnia treści edukacyjne, mapy i interaktywne elementy pozwalające użytkownikom samodzielnie analizować wpływ różnych sposobów koszenia na środowisko. Dzięki dostępności online może być wykorzystywana zarówno przez instytucje edukacyjne, jak i osoby indywidualne zainteresowane tematyką zarządzania zielenią miejską.

fot. magnific.com, UJ
oprac. /kp/