Pierwsze miesiące funkcjonowania systemu kaucyjnego przynoszą zauważalne efekty w ograniczaniu ilości porzucanych plastikowych butelek i aluminiowych puszek. Jednocześnie coraz większym problemem pozostaje szkło jednorazowe, szczególnie niewielkie butelki po alkoholu. Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiada rozpoczęcie jesienią prac nad rozszerzeniem systemu kaucyjnego również na tę kategorię opakowań.

W ciągu pierwszych 10 miesięcy funkcjonowania systemu zebrano ok. 2,3 mld opakowań. Zdaniem osób zaangażowanych w akcje sprzątania terenów naturalnych przełożyło się to na zmniejszenie liczby porzucanych butelek plastikowych i puszek. System nie obejmuje jednak obecnie szkła jednorazowego, które nadal często trafia do lasów, nad jeziora, rzeki i na szlaki turystyczne.

MKiŚ planuje rozszerzenie systemu o szkło jednorazowe, w tym popularne niewielkie butelki po alkoholu. Pod koniec lipca wiceministra Anita Sowińska zapowiedziała podczas posiedzenia sejmowej Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, że jesienią ma rozpocząć się proces legislacyjny w tej sprawie. Resort przyznaje jednocześnie, że zmiana będzie oznaczała dodatkowe wyzwania logistyczne dla przedsiębiorców, operatorów systemu i sklepów. Z tego powodu rozważane jest dłuższe vacatio legis, które ma umożliwić przygotowanie się do nowych obowiązków.

Skala problemu związanego z porzucanym szkłem jest znacząca. Przy orientacyjnej masie jednej małej szklanej butelki wynoszącej ok. 150 gramów liczba takich opakowań może oznaczać od ok. 71 do 110 tys. ton szkła rocznie. Z raportu Eko-Unii „Wakacje ze śmieciami, czyli co zostawiamy po sobie w miejscach wypoczynku” wynika, że niewielkie butelki po napojach wysokoprocentowych mogą stanowić około połowy szklanych odpadów zbieranych podczas akcji „Sprzątanie Świata”. Z kolei podczas akcji „Czysta Odra” udział szkła w zbieranych odpadach wzrósł z 30% w 2022 r. do 50% w 2024 r. Problem dostrzegają również mieszkańcy. Badanie przeprowadzone na zlecenie Eko-Unii na przełomie zimy i wiosny wykazało, że 60% respondentów wskazało szklane butelki jako odpady najbardziej widoczne po roztopach.

Lasy Państwowe zwracają uwagę, że choć dane z pierwszej połowy roku nie pozwalają jeszcze na pełną ocenę wpływu systemu kaucyjnego na ilość wszystkich odpadów, obserwowane są niewielkie spadki. W pierwszych sześciu miesiącach 2026 r. z lasów zarządzanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe zebrano 28,2 tys. m³ śmieci, a koszt tych działań wyniósł 12,2 mln zł. Rok wcześniej w analogicznym okresie było to 33,4 tys. m³, a w 2024 r. 34,6 tys. m³. W całym 2025 r. zebrano natomiast 74,7 tys. m³ odpadów, co kosztowało ponad 30 mln zł. Porzucane szkło stanowi przy tym nie tylko problem estetyczny. Potłuczone butelki mogą powodować skaleczenia ludzi i zwierząt, a niewidoczne pod ściółką odłamki stają się dodatkowym zagrożeniem. Leśnicy wskazują również na potencjalne zagrożenie pożarowe związane ze szklanymi butelkami pozostawionymi w miejscach nasłonecznionych.

Podobne obserwacje przedstawiają osoby regularnie organizujące akcje sprzątania terenów rekreacyjnych. Hubert Pietrzak z Częstochowskiego Alarmu Smogowego, inicjator akcji #JurabezPlastiku, zauważa, że w czasie sprzątania Jury Krakowsko-Częstochowskiej nadal znajdowane są duże ilości szklanych butelek. Jednocześnie podczas ostatnich akcji zauważono spadek liczby opakowań objętych systemem kaucyjnym. – Obecnym kształtem systemu kaucyjnego powinny się zająć organy kontrolne państwa. System działa ponad 10 miesięcy i nadal nie mamy możliwości zwrotu większości opakowań szklanych. A te, zwłaszcza po alkoholu, piętrzą się wszędzie, w tym w pięknych i ważnych przyrodniczo miejscach – podkreśla. – Polskie ciche zezwolenie na śmiecenie szklanymi opakowaniami to jest kuriozalna sytuacja. U naszych niemieckich czy czeskich sąsiadów oddawanie szklanych opakowań po napojach jest całkowicie naturalne. Nie rozumiem, dlaczego w Polsce dotąd się to nie udało – dodaje.

Na problem zwracają uwagę także ekolodzy działający przy akcjach sprzątania rzek. Dominik Dobrowolski, związany m.in. z inicjatywami „Czysta Wisła” i „Czysta Odra”, wskazuje na potrzebę objęcia szkła jednorazowego systemem kaucyjnym, ale nie tylko. – Na pewno dobrym wyjściem byłoby wprowadzenie szklanych opakowań wielorazowych na dużo większą skalę, niż ma to miejsce teraz. Obecne maszyny nie są przystosowane do zbiórki szkła. Jeżeli wszystkie opakowania szklane można by było zwracać jako wielorazowe, szkło nie trafiłoby do środowiska, a do recyklingu – uważa.

Jak wskazują przedstawiciele organizacji ekologicznych, kolejnym etapem zmian ma być m.in. Rozszerzona Odpowiedzialność Producentów, czyli rozwiązanie, w ramach którego producenci ponoszą większą część kosztów związanych ze zbiórką i recyklingiem wprowadzanych przez nich opakowań. – System kaucyjny zdał egzamin – widać to w lasach, nad morzem i na szlakach. Ale jego największą słabością pozostaje wciąż szkło jednorazowe. To butelki szklane dominują dziś wśród porzucanych opakowań, bo jako jedyne nie zostały objęte tym samym mechanizmem, który ograniczył zaśmiecanie plastikiem i puszkami. Rozszerzenie systemu o szkło jednorazowe jest koniecznym dokończeniem reformy – podkreśla Paweł Pomian, wiceprezes Stowarzyszenia Ekologicznego Eko-Unia. – Tam, gdzie pojawiła się kaucja, opakowania przestały być „śmieciami”, stały się wartościowym odpadem, wartościowym surowcem i przestały zalegać w środowisku. Tam, gdzie jej nie ma, jedyną wartością pozostaje koszt ich sprzątania, który ponosimy wszyscy. Dlatego każda kolejna zwłoka z objęciem szkła jednorazowego systemem kaucyjnym oznacza kolejne miliony złotych wydawane na sprzątanie i kolejne tysiące potłuczonych butelek pozostawionych w przyrodzie – dodaje.

fot. magnific.com
oprac. /kp/